Autor: kancelaria

Jeszcze nie ustały dyskusje związane z zaskakującymi zmianami podatkowymi, które zostały wprowadzone w ramach Polskiego Ładu, a już toczą się mocno zaawansowane prace związane z nowelizacją tych przepisów. Największa od wielu lat reforma prawa podatkowego wpłynęła negatywnie na opodatkowanie dużej części osób prowadzących działalność gospodarczą, w tym również agentów ubezpieczeniowych.

Rządzący postanowili zareagować na duże niezadowolenie społeczne będące efektem Polskiego Ładu, poprzez wprowadzenie zmian zmierzających do zniwelowania niektórych niekorzystnych dla przedsiębiorców przepisów. Ministerstwo przedstawiło w projekcie ustawy szereg rozwiązań, które zostały dodatkowo uzupełnione po przeprowadzeniu konsultacji społecznych. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z perspektywy agentów ubezpieczeniowych propozycje.

Warto zauważyć, że jest to pierwsza tak duża zmiana w zakresie PIT wprowadzona w trakcie roku podatkowego, a zmiana zasad rozliczeń w trakcie roku jest możliwa wyłącznie w sytuacji, w której jest korzystna dla podatników.

 

Opodatkowanie agentów po wejściu w życie Polskiego Ładu

Dla przypomnienia warto wskazać, że agenci prowadzący działalność mają do wyboru trzy warianty opodatkowania tj.:

1. najbardziej popularne opodatkowanie liniowe (19%),
2. opodatkowanie skalą podatkową (17%/32%) oraz
3. opodatkowanie ryczałtem od przychodów (zasadniczo stawka 17% lub 15%).

Polski Ład mocno zmodyfikował sposób kalkulacji oraz wysokość obciążeń publicznych dla prowadzących działalność gospodarczą, w szczególności w zakresie składki zdrowotnej. Aktualnie przedsiębiorcy opodatkowani liniowo płacą składkę zdrowotną od dochodu według stawki 4,9%, opodatkowani progresywnie od dochodu według stawki 9%, natomiast opodatkowani ryczałtem płacą składkę w ryczałtowej wysokości, uzależnioną od pułapu przychodów (trzy progi). W żadnym z tych wariantów składka zdrowotna nie pomniejsza opodatkowania, chociaż uprzednio podatnicy mieli możliwość odliczenia znacznej części składki od podatku.

 

Składka zdrowotna 2.0

Ze wszystkich zmian wprowadzonych w ramach Polskiego Ładu przedsiębiorcy najciężej odczuli te dotyczące składki zdrowotnej. Rząd postanowił wprowadzić lekką poprawę i w Polskim Ładzie 2.0 planuje modyfikację zasad rozliczania składki zdrowotnej.

Dla podatników opodatkowanych liniowo w projekcie przewidziano możliwość zaliczenia do kosztów podatkowych zapłaconej składki zdrowotnej. W roku podatkowym podatnik ma otrzymać możliwość odliczenia od przychodu składki zdrowotnej do wysokości 8.700 złotych, a w kolejnych latach kwota ta ma być podwyższana.

Przedsiębiorcy opodatkowani ryczałtowo będą natomiast mogli pomniejszyć przychód o 50% wartości zapłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Co istotne, zmiana będzie miała zastosowanie od początku 2022 r, a składki zapłacone przed wejściem w życie ustawy również mają podlegać odliczeniu.

Najbardziej niekorzystna zmiana Polskiego Ładu zostanie więc lekko zneutralizowana i składka zdrowotna w niewielkim stopniu będzie wpływała na zmniejszenie opodatkowania. Nie będzie to jednak powrót do rozwiązania obowiązującego do końca zeszłego roku, kiedy to składka zdrowotna pomniejszała podatek, korzyść podatkowa była więc nieporównywalnie większa.

 

Co dalej z ulgą dla klasy średniej?

Zagadnieniem, które budziło najwięcej wątpliwości podatników i księgowych była i nadal jest ulga dla klasy średniej. Pomimo tego, że z założenia ulga miała być rozwiązaniem pozytywnym, przysporzyła więcej problemów niż korzyści. Teraz Ministerstwo Finansów planuje zlikwidować ulgę dla klasy średniej. I to już w odniesieniu do rozliczenia za 2022 r.

Co ciekawe, projektowane przepisy mają zapewnić podatnikom, że zmiana ta będzie korzystna. Jeżeli na koniec roku okaże się, że w konkretnym przypadku opodatkowanie z zastosowaniem ulgi byłoby korzystniejsze, zostanie ona zastosowana w rozliczeniu rocznym. Pozostaje nam oczekiwać, że tym razem zaproponowane rozwiązanie rzeczywiście zadziała.

Likwidacja ulgi dla klasy średniej będzie dotyczyła agentów, którzy prowadzą działalność opodatkowaną skalą podatkową oraz osób, które są zatrudnione na umowie o pracę.

Dla tego samego kręgu osób przewidziane jest obniżenie pierwszej stawki podatku przy opodatkowaniu skalą podatkową z 17% na 12%. Z perspektywy podatników obniżenie stawki podatku jest bez wątpienia korzystne. Co ważne, niższy podatek ma mieć zastosowanie już w odniesieniu do rozliczenia za 2022 r.

Warto również zwrócić uwagę, że w przepisach pozostają korzystne rozwiązania wprowadzone na początku roku tj. podwyższenie progu podatkowego do 120 tys. zł oraz kwoty wolnej od podatku do 30 tys. zł.

 

Co z wyborem sposobu opodatkowania?

W związku ze zmianą zasad opodatkowania działalności gospodarczej, ustawodawca planuje wprowadzić możliwość zmiany metody opodatkowania w odniesieniu do 2022 r.!

Jeżeli agenci stosujący tzw. stawkę liniową (19%) uznają, że skala podatkowa byłaby dla nich korzystniejsza, w rozliczeniu za 2022 r. mają mieć możliwość wyboru rozliczenia rocznego według skali podatkowej. Nie będzie to skutkowało jednak wyborem tej formy opodatkowania na kolejne lata podatkowe, co będzie trzeba zrobić oddzielnie.

Analogiczna możliwość wyboru skali podatkowej będzie przysługiwała agentom, którzy na początku tego roku wybrali opodatkowanie ryczałtowe. Dodatkowo, opodatkowani ryczałtem będą mieli możliwość do 22 sierpnia 2022 r. rezygnacji z opodatkowania ryczałtem na pozostałą część roku – wtedy na koniec roku niezbędne będzie złożenie dwóch zeznań rocznych.

 

Jak agenci rozliczą PIT za rok 2022?

Polski Ład 2.0 ma wprowadzić przepisy korzystniejsze od aktualnie obowiązujących. W efekcie, na koniec roku wysokość obciążeń fiskalnych powinna być niższa niż pierwotnie zakładano, a planowanie związane z wyborem najlepszego sposobu opodatkowania na 2022 r. może być w wielu przypadkach nieaktualne.

Przy rozliczeniu rocznym agenci będą musieli zweryfikować, czy nie będzie dla nich lepsze skorzystanie z rozliczenia według skali podatkowej i ewentualnie wybrać tę formę opodatkowania w odniesieniu do 2022 r. Ministerstwo informuje, że udostępni podatnikom zaawansowane kalkulatory, za pomocą których będą mieli możliwość sprawdzenia który sposób rozliczenia będzie dla nich lepszy.

Nie znamy jeszcze ostatecznego kształtu regulacji, które będą miały zastosowanie do rozliczenia agentów za 2022 r., jednak kalkulacje wykonywane na koniec zeszłego roku zdezaktualizowały się i nie będą przydatne.

Projekt nowelizacji został przyjęty przez Radę Ministrów i aktualnie jest na etapie prac w Sejmie. Planowo zmienione przepisy mają wejść w życie 1 lipca 2022 r.

Rok 2021 był dla całego ALTO czasem wzrostu i realizacji wielu ciekawych projektów. Miłym podsumowaniem tego niezwykle intensywnego okresu oraz motywacją by sięgać po więcej są wyróżnienia jakie w 16. Rankingu Firm Doradztwa Podatkowego Rzeczpospolita otrzymali nasi doradcy podatkowi:

• Sylwia Kulczycka (Partner & Tax Advisor) – rekomendacja w kategorii doradztwo compliance
• Aleksandra Bońkowska (Partner & Tax Advisor) – rekomendacja w kategorii CIT
• Aneta Grzyb (Senior Manager, Tax Advisor, Advocate) – rekomendacja w kategorii doradztwo w sprawach Cen Transferowych
• Daniel Banach (Partner & Tax Advisor) – rekomendacje w kategorii doradztwo transakcyjne

Dodatkowo niezmiernie cieszy fakt awansu ALTO w zestawieniu ogólnym największych firm doradczych. W tym roku jesteśmy już na miejscu 11. a wierzymy, że za rok będziemy jeszcze wyżej!

Serdecznie gratulujemy naszym ekspertom i wierzymy, że ten rok także przyniesie ze sobą dużo nowych wyzwań, o których warto będzie wspomnieć jury rankingu w kolejnej edycji.

Dziękujemy naszym Klientom za ich zaufanie i stałą obecność, całemu Zespołowi za zaangażowanie, a Kolegom i Koleżankom z branży za uznanie!

Ustawa ma za zadanie wdrożenie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Powyższa dyrektywa przewidywała wdrożenie przepisów o ochronie sygnalistów do dnia 17 grudnia 2021 r., jednak termin ten nie został dochowany. Pierwotny projekt ustawy przygotowany w październiku 2021 r. po konsultacjach oraz w wyniku uwag zgłoszonych w trakcie opiniowania został poddany istotnym zmianom, na bazie których został przygotowany nowy projekt.

Nie wiadomo, kiedy projekt trafi pod obrady sejmu, w związku z tym ciężko przewidywać ostateczną datę podpisania i wejścia w życie ustawy, niemniej z uwagi na przekroczone już terminy nie można wykluczyć istotnego przyspieszenia procesu ustawodawczego.

Nowy projekt zakłada wiele istotnych zmian w stosunku do pierwotnych założeń nowelizacji – od zmiany zakresu spółek objętych obowiązkiem wprowadzenia procedury zgłaszania naruszeń, poprzez podmioty zajmujące się zgłoszeniami zewnętrznymi, zmiany w karach za czyny zabronione, aż po zmianę okresu vacatio legis.

Z najbardziej znaczących zmian w projekcie z kwietnia 2022 r. w stosunku do pierwszego projektu wymienić należy rozszerzenie zakresu przedsiębiorców, którzy objęci będą zakresem ustawy. O ile wielkość przedsiębiorstwa pozostaje taka sama jak w pierwotnym projekcie, o tyle zmianie ulega sposób obliczania tejże wielkości. Wynika to bowiem z dwóch zmian – po pierwsze definicja podmiotu zobowiązanego do wprowadzenia procedury została zmieniona. W poprzednim projekcie definiowano go jako pracodawcę w rozumieniu kodeksu pracy. Postulowano jedna, że ta definicja jest zbyt wąska i procedura powinna obejmować także osoby współpracujące z przedsiębiorstwem na podstawie umów cywilnoprawnych. Ponadto, w celu ujednolicenia zakresu osób, które będą uprawnione do skorzystania z uprawnień sygnalistów, zrezygnowano z definiowania ich jako pracownika w rozumieniu przepisów KP oraz poszerzono dotychczasowy katalog o praktykantów czy tzw. służby mundurowe. W nowej wersji projektu skrócono okres przechowywania danych w rejestrze do 12 miesięcy. Istotna zmiana polega również na rozszerzeniu zakresu zakazu działań odwetowych  na osobie dokonującej zgłoszenia. Wprowadzono również zakaz podejmowania próby takich działań jak również samych gróźb ich podjęcia. Nowy projekt wprowadza również zmiany do obowiązkowej procedury zgłoszeń obejmujące uwzględnienie w procedurze systemu zachęt do skorzystania z niej.

Kolejną istotną zmianą jest zrezygnowanie z używania terminu „organu centralnego” na rzecz organu publicznego. Ta zmiana wynika z prawdopodobnie omyłkowego użycia określenia organu centralnego, bowiem jego działania wykonywać ma zgodnie z projektem ustawy Rzecznik Praw Obywatelskich, nie będący organem centralnym w rozumieniu przepisów. Złagodzeniu natomiast uległy przepisy karne przewidziane w projekcie ustawy. Przykładowo utrudnianie lub usiłowanie utrudniania dokonania zgłoszenia zagrożone jest sankcją grzywny albo kary ograniczenia wolności (poprzednio pozbawienia wolności do lat 3, która jednak pozostałą właściwa dla sytuacji używania przemocy, groźby lub podstępu). Ostatnią zmianą – choć z punktu widzenia spółek objętych ustawą jedną z najważniejszych – jest zmiana okresu vacatio legis przepisów. Pierwszy projekt przewidywał jedynie 14 dniowy termin wejścia w życie ustawy, obecny zakłada już 2 miesięczny termin. Ponadto wprowadzone zostały przepisy umożliwiające podmiotom, które w pierwszej kolejności są objęte obowiązkami z ustawy, miesięczny termin na realizację tych zadań. Łączny termin na wprowadzenie procedury wyniesie de facto 3 miesiące od podpisania ustawy. Dla pozostałych podmiotów termin pozostał bez zmian – 17 grudnia 2023 r.

Skala proponowanych zmian zachęca do wnikliwego śledzenia postępów prac. Ostateczny kształt przepisów może jednak ulec kolejnym zmianom, bowiem pojawiają się głosy środowiskowe wskazujące na kolejne nowe lub dalej nieskorygowane wady ustawy. Nie wiadomo również kiedy ostatecznie przepisy trafią pod pierwsze obrady sejmu i czy zostaną skierowane do komisji sejmowych.

Odpowiedzialność członka zarządu za szkody wyrządzone spółce kapitałowej opiera się co do zasady na szkodzie wyrządzonej spółce, chyba, że nie ponosi on winy. Rodzaj możliwych działań podejmowanych na szkodę spółki nie różni się znacznie w zależności od jej formy prawnej. W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością poprzez szkodę rozumiemy działanie lub zaniechanie sprzeczne z prawem lub postanowieniami umowy spółki, natomiast w spółce akcyjnej jest to szkoda wynikła z niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków, w tym z niedołożenia należytej staranności wynikającej z zawodowego charakteru jego działalności lub niedochowania lojalności wobec spółki. Podstawą możliwości wyłączenia tej odpowiedzialności, jest brak winy członka zarządu. Brak jest jednak bezpośredniego uregulowania odpowiedzialności członka zarządu w sytuacjach nadzwyczajnych, mających swoje podłoże w czynnikach zewnętrznych niezależnych od spółki lub jej zarządu.

 

Pojęcie „winy” w rozumieniu przepisów KSH

 

Przepisy KSH wprowadzają pojęcie winy w odpowiedzialności członka zarządu jako „domniemaną winę”. Oznacza to, że to po stronie członka zarządu zachodzi obowiązek udowodnienia, iż w przypadku naruszenia przepisów skutkujących powstaniem jego odpowiedzialności nie ponosi on winy za sytuację, która doprowadziła spółkę do potencjalnej straty. Pojęcie winy nie jest definiowane bezpośrednio przez KSH, jednak konstrukcja przepisu oraz orzecznictwo wskazują, że „brak winy” polega między innymi na dochowaniu należytej staranności. Poprzez należytą staranność rozumie się działanie w taki sposób, że członek zarządu podejmuje wszelkie możliwe czynności zmierzające do jak najlepszego wykonania obowiązków wynikających z zajmowanego przez niego stanowiska. Jednak, w sytuacji w której dojdzie do naruszenia interesów spółki przez członka zarządu, to po jego stronie jest obowiązek udowodnienia, że wszelkie dokonane przez niego czynności zmierzały do zapobiegnięcia naruszeniu oraz, że działania przez niego podjęte zostały wypełnione całkowicie i nie miał on możliwości zrobić nic więcej w celu poprawienia sytuacji, aby móc jednoznacznie stwierdzić, że dochował należytej staranności. Żeby czynności dokonane przez członka zarządu zostały uznane za wypełniające te znamiona należy mieć pewność, że realnie podjął on wszelkie kroki, które zmierzały do uniknięcia naruszenia dobra spółki. Jeżeli natomiast, w trakcie analizy sytuacji wykazane zostaną działania niepodjęte, które mogłyby zapobiec naruszeniom, wówczas członek zarządu musi wykazać, że niedopełnienie obowiązków nie wynikało z jego winy. Analogiczna sytuacja dotyczy również błędnie podjętych przez członka zarządu działań, które spowodowały szkodę spółce. Dokonanie czynności, które przyczyniły się do utraty wartości spółki lub innego uszczerbku w jej dobrach, może zostać uznane za nienależyte dochowanie staranności, którego wymaga się od członków zarządu spółek kapitałowych. W takiej sytuacji również obowiązek dowodowy spoczywa na członkach zarządu, którzy będą musieli udowodnić, że działania podjęte przez nich miały na celu poprawienie sytuacji spółki, a nie doporowadzenie do dokonania w niej uszczerbku.

W trakcie analizy sytuacji naruszenia dobra spółki to podmiot poprzez swoich reprezentantów wyznaczonych na okres sporu winien udowodnić szkodę i niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków, a na członku zarządu spoczywa ciężar dowodu braku winy, czyli dołożenia należytej staranności przy wykonywaniu swych obowiązków (tak na przykład: SN w wyroku z dnia 24 czerwca 2015 r., II CSK 554/14).

Jednym z elementów mogących uprawdopodobnić brak winy członka zarządu jest udzielenie mu absolutorium. Należy jednak pamiętać, że absolutorium nie zwalnia członka zarządu ze wszelkiej odpowiedzialności za szkody wyrządzone spółce ani nie wyklucza jego winy. Określony katalog wyłączeń dopuszcza możliwość odpowiedzialności członka zarządu, niezależnie od udzielonego absolutorium. Jednym z przykładów takiego wyłączenia jest sytuacja, w której zgromadzenie wspólników w momencie podjęcia uchwały o udzieleniu absolutorium nie miało informacji o zaistniałych faktach uzasadniających odpowiedzialność.

 

Stan wyjątkowy a odpowiedzialność członka zarządu

 

Stan wyjątkowy jest jednym z trzech określonych przez Konstytucję stanów nadzwyczajnych. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 230 Konstytucji stan wyjątkowy wprowadzany jest, gdy dochodzi do sytuacji zagrożenia konstytucyjnego ustroju, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego. Stan wyjątkowy w swoim zakresie dopuszcza szeroki katalog sytuacji, w których może zostać wprowadzony.

Wpływ wprowadzenia stanu wyjątkowego na odpowiedzialność członka zarządu w spółce kapitałowej każdorazowo musi zostać oceniony indywidualnie, zarówno na podstawie obostrzeń i sytuacji, z powodu której wprowadzono stan wyjątkowy oraz z uwagi na specyfikę działalności wykonywanej przez spółkę.

Przykładem ograniczenia, które może mieć wpływ na funkcjonowanie spółki jest dopuszczona przez stan wyjątkowy możliwość kontroli zarówno listów i przesyłek jak i treści korespondencji telekomunikacyjnej i rozmów telefonicznych. Innym ograniczeniem, które realnie może wpływać na działalność spółki oraz na odpowiedzialność członków zarządu w spółce jest dopuszczalność ograniczenia wolności działalności gospodarczej, poprzez nakazanie okresowego zaniechania prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju lub ograniczenia obrotu krajowymi środkami płatniczymi lub dewizowymi. Te ograniczenia mogą uniemożliwić prowadzenie interesów spółki w prawidłowy sposób, a w konsekwencji doprowadzić do wyrządzenia szkody w spółce. W takiej sytuacji określenie winy członka zarządu jako osoby odpowiedzialnej za powstałą szkodę musi odbyć się indywidualnie poprzez obiektywną ocenę podjętych lub zaniechanych działań, w tym należy uwzględnić okoliczności wynikające z ograniczeń wprowadzonych przez stan wyjątkowy.

 

Stan klęski żywiołowej a odpowiedzialność członka zarządu

 

Stan klęski żywiołowej jest drugim z trzech określonych przez Konstytucję stanów nadzwyczajnych. W ślad za art. 232 Konstytucji stan klęski żywiołowej wprowadzany jest w celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich usunięcia.

Analogicznie do stanu wyjątkowego, w przypadku stanu klęski żywiołowej odpowiedzialność członka zarządu spółki kapitałowej należy ocenić biorąc pod uwagę ograniczenia wynikające z wprowadzenia tego rodzaju stanu nadzwyczajnego.

Ograniczenia wprowadzone w wyniku stanu klęski żywiołowej, na skutek których może dojść do wyrządzenia szkody w spółce przez jej zarząd to między innymi obowiązek zawieszenia działalności lub zakaz okresowego podwyższania cen na towary lub usługi określonego rodzaju. Ponadto, w sytuacji stanu klęski żywiołowej może zostać wprowadzony również obowiązek świadczeń rzeczowych poprzez oddanie do używania posiadanych nieruchomości lub rzeczy ruchomych. Ponownie, jak w przypadku stanu wyjątkowego, są to ograniczenia, które mogą oddziaływać na prawidłowe prowadzenie spraw spółki i które mogą wymagać uwzględnienia przy ustalaniu zawinionego niedopełnienia należytej staranności przez członka zarządu.

 

Stan wojenny a odpowiedzialność członka zarządu

 

Stan wojenny jest trzecim i ostatnim ze stanów nadzwyczajnych określonych przez Konstytucję. Podstawy wprowadzenia stanu wojennego określa art. 229 Konstytucji w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji.

W okolicznościach stanu wojennego, w analogiczny sposób jak do poprzednich stanów nadzwyczajnych, określanie odpowiedzialności członka zarządu spółki kapitałowej powinno się ocenić z perspektywy okoliczności zewnętrznych, które mogą mieć wpływ na sposób prowadzenia spraw spółki.

Ograniczenia wynikające z wprowadzenia stanu wojennego w szczególności wymieniają działania obejmujące przedsiębiorców, wymieniając wśród nich możliwość nakładania na przedsiębiorców dodatkowych zadań, których realizacja jest niezbędna dla bezpieczeństwa lub obronności państwa oraz zapewnienia zaopatrzenia ludności, wprowadzenie zarządu komisaryczny dla przedsiębiorców, w tym z udziałem kapitału zagranicznego, jeżeli przedmiotem ich działalności jest wytwarzanie wyrobów lub świadczenie usług o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa lub obronności państwa, wprowadzenie najmu lokali i budynków na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale w stosunku do wszystkich lokali i budynków, a w uzasadnionych przypadkach także dokwaterowywanie osób do lokalu mieszkalnego lub budynku oraz wprowadzenie zajęcia nieruchomości niezbędnych dla Sił Zbrojnych lub obrony państwa. Każda z powyższych sytuacji może doprowadzić do szkody w spółce, z którą odpowiedzialnością może zostać obciążony członek zarządu. Należy tutaj jednak pamiętać o odpowiedzialności Skarbu Państwa wynikającej z przepisów Kodeksu Cywilnego. Zgodnie z art. 417 KC, Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, przy czym dotyczy to sytuacji, w której przez niezgodność z prawem rozumiemy sprzeczność z prawem lub zasadami współżycia społecznego, a nie jako niezgodność z prawem powszechnie obowiązującym. Przepis ten może bowiem wykluczyć winę członka zarządu, który działał zgodnie z ograniczeniami wprowadzonymi przez stan nadzwyczajny, a będącymi jednocześnie niezgodnymi z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Ponownie należało będzie ocenić działania lub ich zaniechanie z perspektywy okoliczności sytuacji, w której znalazła się spółka i członek zarządu, albowiem część z nich wynikająca właśnie z wprowadzonych odgórnie ograniczeń mogła pozostawać bez wpływu, a co za tym idzie również bez winy członka zarządu sprawującego swoją funkcję w spółce w okresie trwania stanu wojennego.

 

Ciężar dowodowy w przypadku naruszenia obowiązków.

 

Określenie na kim spoczywa ciężar dowodowy zostało zasygnalizowane we fragmencie dotyczącym „winy” członka zarządu. Rozwijając to zagadnienie warto zwrócić uwagę na różnicę miedzy samym niedochowaniem należytej staranności a faktyczną szkodą spółki. Sąd Najwyższy zauważył bowiem, że samo naruszenie obowiązku staranności przy wykonywaniu obowiązków nie stanowi samodzielnej podstawy odpowiedzialności członka zarządu, to jednak zawinione działania dokonane z przekroczeniem granic ryzyka gospodarczego należy uznać za sprzeczne z interesem spółki i naruszające ogólny nakaz określony w art. 201 KSH, co uzasadnia odpowiedzialność członka zarządu na podstawie art. 293 § 1 KSH (tak na przykład: SN w wyroku z dnia 24 lipca 2014 r., II CSK 627/13).

Podnoszony wcześniej argument o konieczności dowiedzenia swojego braku winy przez członka zarządu wynika między innymi z wykładni przepisu art. 293 KSH. W § 1 omawianego przepisu w pierwszej części zdania wymieniono zakres odpowiedzialności członka zarządu, a dopiero jako dopełnienie przepisu wprowadzono sformułowanie „chyba, że nie ponosi winy”. Wykładnia oraz sama konstrukcja wskazuje na to, że o ile brak winy członka zarządu faktycznie wyklucza jego odpowiedzialność, o tyle to właśnie po jego stronie jest wykazanie tego braku winy, w celu uniknięcia odpowiedzialności za swoje działania. Takiej wykładni użył także Sąd Apelacyjny „Pozwany [członek zarządu], na którym spoczywał ciężar obalenia domniemania zawinienia w rozumieniu art. 293 § 1 k.s.h., co wynika ze sformułowania ustawowego „chyba że nie ponosi winy”, w realizacji przysługującego mu prawa do obrony powinien był dowieść, że przy dochowaniu należytej staranności, w ramach obiektywnie akceptowalnego ryzyka, podjął decyzje, których skutkiem mogły być, ale wcale nie musiały, niekorzystne dla zarządzanej spółki przesunięcia majątkowe.” (tak: SA w wyroku z dnia 26 października 2020 r., V AGa 36/19).

Ponadto, należy rozróżnić ciężar dowodowy dotyczący zaistniałych w spółce okoliczności, mogących prowadzić do odpowiedzialności członka zarządu, a ciężar dowodowy dotyczący braku winy członka zarządu. To spółka, poprzez osoby ją reprezentujące w sporze z członkiem zarządu mają obowiązek wykazać działania bądź zaniechania, których członek zarządu dopuścił się, a które są powodem uszczerbku w spółce. Dopiero na późniejszym etapie, to na członku zarządu ciąży obowiązek udowodnienia braku winy w jego postępowaniu. Taka konstrukcja pozwala na uzyskanie całościowego obrazu wydarzeń, dzięki czemu w przypadku sporu przed sądem każda ze stron przedstawia swoje dowody, które dla sądu stanowią całkowity obraz sytuacji, która zaszła w spółce. Na takim stanowisku staje też Sąd Najwyższy „Spółka powinna udowodnić wystąpienie szkody i niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków przez pozwanych a na członku zarządu spoczywa ciężar dowodu braku winy, czyli dołożenia należytej staranności przy wykonywaniu swych obowiązków” (tak na przykład: SN w wyroku z dnia 26 kwietnia 2019 r., V CSK 102/18) potwierdzając tezę kolejności ciężaru dowodowego w sporze pomiędzy spółką a jej członkiem zarządu.

 

Podsumowanie

 

Przepisy KSH nie odnoszą się wprost do stanów nadzwyczajnych w zakresie odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych. Jednak, z uwagi na specyfikę tych sytuacji oraz szereg przepisów systematyzujących zasady działania organów, w tym możliwość wprowadzenia przez nie ograniczeń mających faktyczny wpływ na funkcjonowanie spółki należy przyjąć, że każdą taką sytuację należy rozpatrzeć bardzo indywidualnie. Z uwagi na specyfikę oraz szerokość ograniczeń wprowadzanych stanami nadzwyczajnymi może dojść do sytuacji, w której bez winy zarządu, działania przez niego podjęte mogą nie być wystarczające, aby uniknąć narażenia spółki na szkodę. Każda sytuacja nadzwyczajna wymaga bowiem analizy, czy spełnione zostały przesłanki dochowania należytej staranności oraz braku winy członka zarządu, w tym, że brak winy wynika z niezależnych od niego czynników zewnętrznych.

Dnia 4 kwietnia 2022 r. Prezydent podpisał rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy kodeks spółek handlowych (KSH) oraz niektórych innych ustaw (druk 1515). Wcześniej Sejm odrzucił uchwałę Senatu odrzucającą projekt ustawy. Z uwagi na to, nowe przepisy odnoszą się w dużej mierze (ale nie tylko!) do relacji prawnych między spółkami dominującymi a ich spółkami zależnymi, stąd określane są często jako tzw. „prawo holdingowe”.

Poniżej przypominamy krótko najważniejsze zmiany, które do polskiego porządku prawnego wprowadza przedmiotowa nowelizacja KSH.

 

Prawo holdingowe 

W polskim porządku prawnym po raz pierwszy pojawiają się regulacje dot. prawa grupy spółek (prawa holdingowego), odnoszące się do wprost do holdingów faktycznych.

Wprowadzona zostaje ustawowa definicja „grupy spółek” – jako spółki dominującej i spółki albo spółek zależnych, będących spółkami kapitałowymi, kierującymi się wspólną strategią w celu realizacji wspólnego interesu (interes grupy spółek), uzasadniającą sprawowanie przez spółkę dominującą jednolitego kierownictwa nad spółką zależną albo spółkami zależnymi. Warto podkreślić, że w myśl ustawy „grupa spółek” jest kwalifikowanym stosunkiem dominacji i zależności między spółkami, które kierują się wspólną strategią gospodarczą. Należy zatem odróżnić „grupę spółek” od „zwykłego” stosunku dominacji i zależności między spółkami, o którym mowa w art. 4 § 1 pkt 4 KSH. Kluczowe dla prawa grupy spółek jest to, że spółka dominująca i zależna należące do grupy spółek mają obowiązek uwzględniać również „interes grupy spółek” obok własnego interesu każdej z tych spółek.

Uczestnictwo w grupie spółek jest dobrowolne. Wymaga powzięcia uchwały zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia) spółki zależnej ze wskazaniem spółki dominującej oraz ujawnienie uczestnictwa w grupie przez wpisanie wzmianki do rejestru.

Spółka dominująca może wydawać spółce zależnej uczestniczącej w grupie wiążące polecania dotyczące prowadzenia spraw spółki.

Więcej na temat instytucji wiążących poleceń i odpowiedzialności za ich wykonanie: https://altoadvisory.pl/aktualnosc/aktualnosci/corporate-pulse-prawo-holdingowe-trafilo-do-sejmu-co-moze-sie-zmienic/.

 

Zmiany w zakresie prawa  przymusowego wykupu i odkupu udziałów (akcji) wspólników mniejszościowych (squuze-out i sell-out)

Ustawodawca zwiększył dostępność skorzystania z instytucji przymusowego wykupu udziałów (akcji) – squuze out, wyprowadzając tę instytucję również w sp. z o.o. Dotychczas squuze out był dostępny jedynie na gruncie przepisów dotyczących S.A. Dodatkowo (zarówno w przypadku S.A. jak i sp. z o.o.) zliberalizowane zostały progi ustawowe do jej zastosowania  – zasadniczo przymusowy wykup może dotyczyć udziałów lub akcji reprezentujących nie więcej niż 10% kapitału zakładowego przez spółkę dominującą, która dysponuje co najmniej 90 % kapitału zakładowego (dotychczas squuze out był możliwy jedynie wobec akcjonariuszy mniejszościowych reprezentujących nie więcej niż 5 % kapitału zakładowego przez akcjonariuszy reprezentujących co najmniej 95 % kapitału zakładowego).

Identyczne rozwiązania ustawowe – tj. wprowadzenie instytucji również w sp. z o.o., liberalizacja przesłanek zastosowania (identyczne jak w przypadku squueze out) znalazły zastosowanie do instytucji sell-out – przymusowego odkupu udziałów/akcji należących do wspólników (akcjonariuszy) mniejszościowych spółki zależnej.

Warto zaznaczyć, że powyższe (nowe regulacje) dotyczące squuze-out albo sell-out mają zastosowanie do spółek uczestniczących w grupie spółek. Niezależnie od tego dotychczasowy mechanizm squuze out (sell-out) na zasadach ogólnych dla prywatnej S.A. (art. 418 KSH), w tym przesłanki jego zastosowania, pozostają bez zmian.

 

Szersze uprawnienia rad nadzorczych, efektywniejszy nadzór

Nowe przepisy zakładają skonkretyzowanie praw i obowiązków rady nadzorczej, aby zwiększyć efektywność nadzoru w spółkach kapitałowych. Nowelizacja KSH kładzie nacisk również na efektywność zachowania równowagi informacyjnej pomiędzy zarządem a członkami rady nadzorczej oraz na mechanizmy kontrolne przysługujące radom nadzorczym.

Przepisy wprowadzają m.in.: prawo rady nadzorczej do żądania sporządzenia/przekazania informacji, dokumentów, sprawozdań, wyjaśnień, obowiązek zarządu do udzielania z własnej inicjatywy niektórych określonych informacji radzie nadzorczej, nowe obowiązki sprawozdawcze rady nadzorczej, regulacje dotyczące komitetów rad nadzorczych, nowy instrument w postaci doradcy rady nadzorczej (podmiotu zewnętrznego posiadającego wiedzę fachową i kwalifikacje do zbadania określonych zagadnień).

 

Zmiana zasad odpowiedzialności członków zarządu i członków rad nadzorczych

Zasady odpowiedzialności członków organów spółek kształtowane będą w oparciu o kategorię „osądu biznesowego” – zasadę biznesowej oceny sytuacji (ang. business judgement rule). W nowelizacji KSH wprost przewidziano obowiązek lojalności członków zarządu i rady nadzorczej spółek kapitałowych. Członek organu obowiązany jest przy wykonywaniu swoich obowiązków do dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności oraz do zachowania lojalności wobec spółki. W praktyce w oparciu o zasadę biznesowej oceny sytuacji członek organu nie narusza obowiązku dołożenia staranności, jeśli przy wykonywaniu swoich obowiązków zasięgnął opinii, analiz, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu przez niego oceny.

 

Nowy sposób ukształtowania kadencji i mandatów członków organów spółek

Nowelizacja przesądza wątpliwości doktryny i orzecznictwa dotyczące ustalania momentu wygaśnięcia mandatu w związku z upływem kadencji. Zasadniczo kadencję oblicza się w pełnych latach obrotowych (chyba że umowa spółki stanowi inaczej).

 

Rozszerzony katalog osób wyłączonych z pełnienia funkcji w organach spółek

Rozszerzony został katalog osób wyłączonych od możliwości bycia członkiem organu, likwidatorem, prokurentem. Rozszerzenie katalogu osób wyłączonych, związane jest z rozszerzeniem katalogu  przestępstw, za które nie może być skazana prawomocnym wyrokiem osoba, której ma być członkiem organu, likwidatorem lub prokurentem w spółce. W części karnej KSH pojawiły się przy tym dodatkowe typy przestępstw.

Szerzej na temat odpowiedzialności członków organów w spółkach kapitałowych w oparciu o nowe przepisy przeczytasz w artykule Urszuli Brzezińskiej-Grzędy i Tomasza Fiałka (ALTO) : www.rp.pl/abc-firmy/art35880281-odpowiedzialnosc-czlonkow-organow-spolek-zmiany-w-ksh